Deze vraag kreeg ik van een ouder:

Hoe kun je uitzonderlijke begaafdheid en moeite met leren lezen verklaren? Ze blijft struikelen over het lezen, is nu 6,5, terwijl haar intelligentie torenhoog is. Komend jaar nog geen versnelling vanwege het lezen (op alle andere vlakken is de versnelling eigenlijk wel nodig).

Kunnen lezen voordat je het in groep 3 leert lijkt voor veel mensen een soort magie. Ze denken vaak dat de ouders het kind hebben gepusht om te lezen. Dat is niet zo. De meeste ouders van hoogbegaafde kinderen zijn verbaasd als ze er achter komen dat kun kind al kan lezen.

Een autodidactische lezer is een kind dat heeft begrepen hoe te lezen zonder enige formele leesinstructie. Het kind heeft de code zelfstandig gekraakt. De code is het alfabet als een symboolsysteem van geluiden en woorden. Een kind realiseert zich voor het eerst dat letters geluiden voorstellen en dat letters samen woorden vormen. Autodidactische lezers doorgronden dit symboolsysteem zelfstandig, soms met behulp van weinig middelen, zoals een poster met letters, opschriften die ze buiten zien of door het voorgelezen worden.

Lezen voor de leeftijd van 5 blijft voor de meeste mensen een kenmerk van hoge intelligentie. Maar niet alle uitzonderlijk begaafde kinderen leren zichzelf lezen. Het kan zijn dat het hun interesse niet heeft, dat ze zich op andere zaken focussen of dat het lezen moeilijk lijkt. Soms laten deze kinderen zien dat ze meer willen weten over letters en woorden, maar deze signalen worden niet opgepakt of zelfs genegeerd. Juf Ank (van De luizenmoeder, weet je nog?): “Dat leren we niet in de kleuterklas, dat leren we in groep 3”.

Uit wetenschappelijk onderzoek is er nog geen duidelijke aanwijzing dat er een verband bestaat tussen vroege leesvaardigheden en latere hoge academische prestaties. In mijn praktijk zie ik veel kinderen die zichzelf hebben leren lezen, zo vroeg als op 3-jarige leeftijd. Deze kinderen blijken later allemaal uitzonderlijk begaafd te zijn.

Sommige ouders van hoogbegaafde kinderen die zien dat hun kind stagneert in leesontwikkeling of moeizaam snelheid ontwikkelt bij het lezen, worden nerveus. Heeft mijn kind dyslexie? Is mijn kind niet meer hoogbegaafd? Hoe kan het, dat het lezen niet (meer) zo goed gaat?

Mijn eerste antwoord is: Meer dan waarschijnlijk is er niets mis met je kind. Minder dan verwachte prestaties betekent niet dat een kind niet langer hoogbegaafd is. Als je kind vroeger geïnteresseerd is geweest in letters en woorden en zelfs kon lezen en nu “ineens” niet meer leest of niet geïnteresseerd is, kan het zijn dat het zich op school aanpast en/of dat het leesonderwijs niet aansluit bij zijn leerbehoefte. Hoogbegaafde kinderen leren top-down, dat geldt voor uitzonderlijk begaafde kinderen nog extremer. Ze leren dus van teksten, naar woorden, naar letters. En niet andersom, zoals op scholen wordt aangeboden. Het kan zijn dat het meisje, waar de vraag hierboven over gaat, op een standaard manier leesonderwijs aangeboden krijgt. Dat werkt verwarrend. Daarbij komt dat als het kind al vroeger interesse toonde in letters en lezen en deze zone van naaste ontwikkeling werd genegeerd, het nu veel meer moeite kost om het kind aan het lezen te krijgen.

Sommige hoogbegaafde en uitzonderlijk begaafde kinderen zijn in staat vroege lezers te worden, maar kiezen ervoor om de vaardigheid niet te ontwikkelen. De reden hiervoor kan per kind verschillen. Soms vinden ze het voorlezen nog steeds leuk en willen niet zelf lezen, soms willen ze niet anders zijn (vooral bij meisjes). Maar datzelfde kind gaat op zijn veertiende naar de middelbare school.

Geen versnelling omdat een leerling nog niet op “niveau” leest is geen goede overweging. Het is niet zo dat eerst alle vaardigheden en kennis 100% op een gemiddeld niveau moet zijn voordat een kind versneld wordt. Een kind wordt op deze manier nog meer tegengehouden. Terwijl de wet juist zegt dat een doorgaande lijn in de ontwikkeling op alle gebieden gewaarborgd moet worden. Ook al ontwikkelen deze gebieden zich (extreem) asynchroon.