Als uitzonderlijk begaafd mens word je vrijwel altijd verkeerd begrepen en niet gevoeld. Je energie wordt in feite niet waargenomen en er kan dan geen betekenisvolle verbinding tot stand komen met een ander. Jouw verfijnde waarneming, je intensiteit en die bijna onbedwingbare neiging om te onderzoeken wat zich achter het zichtbare bevindt, botsen immers gemakkelijk met een maatschappij die grotendeels is ingericht op gemiddelden, conventies en een werkelijkheid die bestaat omdat die meetbaar is.

Wanneer jij onderstromen waarneemt, systemen achter systemen ziet en voelt waar woorden niet samenvallen met wat zich in een ruimte afspeelt, bevind je je in een merkwaardige positie. Je ziet veel, voelt veel en begrijpt soms razendsnel waar iets vandaan komt, terwijl juist dat vermogen ertoe kan leiden dat je verantwoordelijkheid gaat nemen voor iets wat nooit van jou is geweest. Mede ook omdat je begrijpt dat die ander de verantwoordelijkheid niet aankan. Dat zie ik ook heel vaak bij kinderen, die zich verantwoordelijk voelen voor het handelen en de emoties van volwassenen.

Uitzonderlijk begaafde mensen hebben vanaf kleins af aan te maken met het mechanisme van niet begrepen worden en dus niet gespiegeld kunnen worden. Dit leidt tot eindeloos zoeken naar verklaringen, naar connecties, naar begrip. Wanneer iemand afwijzend op jou reageert, kritiek levert of zich door jouw aanwezigheid, keuzes of ideeën bedreigd voelt, registreer jij vaak ook direct de angst, onzekerheid, frustratie of onverwerkte pijn die onder die reactie ligt. Vervolgens doet jouw krachtige intellect wat het uitstekend kan: analyseren. Je probeert te begrijpen waarom de ander zo reageert, welke dynamiek eronder zit, welke rol jij daarin speelt en wat jij anders had kunnen doen, totdat je diep bent afgedaald in de binnenwereld van die ander en daar, tussen diens angsten, projecties en oude wonden, op zoek bent naar een verklaring voor jezelf.

Er is vervolgens dit gaande: omdat je heel graag verbinding wilt ervaren (als kind of volwassene), leun je heel erg richting die ander, wilt hem of haar begrijpen zodat je een opening vindt naar verbinding. Als deze verbinding tot stand komt, leunt het volledig op jouw empathie en begrip maar niet op gelijkwaardigheid en betekenisvolle uitwisseling van energie. Door dit mechanisme worden veel uitzonderlijk begaafde kinderen en volwassenen overgevoelig voor hun omgeving en dit aanpassingsvermogen wordt een overlevingsmechanisme. De schijnbare vriendschappen en relaties kosten je je integriteit naar jezelf.

Doordat je zo sterk op de ander gericht raakt, vervaagt ook het onderscheid tussen wat jij zelf ervaart en wat je bij de ander waarneemt. Je begrijpt diens angst, pijn of onzekerheid, neemt die informatie mee naar binnen en gaat haar daar onderzoeken. Voor je het weet probeer je in jezelf op te lossen wat nooit bij jou is begonnen.

Van wie is dit eigenlijk?

Het feit dat jij iets kunt waarnemen, maakt het nog niet van jou. Je kunt de pijn, onzekerheid of woede van een ander haarscherp registreren zonder haar mee naar huis te hoeven nemen, en toch ontstaat precies daar gemakkelijk een verwarring die jarenlang in jouw leven kan blijven bestaan. De buitenwereld lijkt je te verwonden, terwijl je materiaal naar binnen hebt gehaald dat uit een ander veld afkomstig is, om het vervolgens te onderzoeken alsof het cruciale informatie bevat over jouw waarde, identiteit of bestaansrecht.

De wond die nooit van jou was

Wanneer je jarenlang verkeerd wordt gespiegeld, kan bij jou de overtuiging ontstaan dat er iets gecorrigeerd moet worden. Dat je te intens bent, te direct, te snel, te complex, te gevoelig, te veel aanwezig of onvoldoende bereid om mee te gaan met datgene waarvan iedereen om je heen kennelijk heeft besloten dat het normaal is. Wanneer dezelfde boodschap in steeds wisselende vermommingen bij je terugkomt, krijgt die vanzelf het uiterlijk van waarheid.

Herhaling is een nogal pover criterium voor waarheid.

Aanpassing lijkt aanvankelijk een elegante oplossing. Je legt jezelf nog een keer uit, maakt een gedachte iets kleiner, kiest woorden die minder weerstand oproepen of verbergt een deel van je waarneming omdat je inmiddels weet dat anderen lang niet altijd willen zien wat jij ziet. Zo leer je uiteindelijk op een slimme manier functioneren binnen omgevingen waarvan je diep vanbinnen allang weet dat ze niet voor jou zijn bestemd. Dat kan jarenlang geweldig gaan, zeker wanneer je intelligent genoeg bent om jezelf vrijwel overal passend te maken; alleen wordt de rekening uiteindelijk niet door het systeem betaald, maar vanuit jouw eigen energie.

Elke keer dat je een reactie van buiten gebruikt als correctie op jouw innerlijk weten, verschuift je referentiepunt een fractie verder van jezelf vandaan.

Kritiek kan waardevol zijn, een ander kan iets zien wat jij niet ziet en een ongemakkelijke spiegel kan verhelderend zijn, maar onderscheidingsvermogen vraagt dat je niet alles wat bij jou wordt afgeleverd automatisch ondertekent voor ontvangst. Je kunt luisteren zonder te gehoorzamen, waarnemen zonder over te nemen en begrijpen waar iets vandaan komt zonder te besluiten dat jij degene bent die het moet oplossen — en juist in dat onderscheid kunnen maken betekent soeverein leven.

De tirannie van de consensus

Je behoefte om begrepen te worden is diep menselijk, maar als uitzonderlijk begaafd mens kan die uitgroeien tot een benauwende gevangenis. Wanneer je jarenlang hebt genavigeerd in omgevingen waarin jouw manier van denken niet vanzelfsprekend werd gevolgd, ga je gemakkelijk op zoek naar de juiste groep (die vaak ook vanuit dezelfde aanpassing leeft!), de juiste terminologie, het juiste instituut of uiteindelijk zelfs de juiste theorie die kan bevestigen dat jouw waarneming werkelijk klopt. Daardoor gebeurt iets opvallends: datgene wat zich in jou buiten de bestaande orde bevindt, leg je opnieuw ter beoordeling voor aan diezelfde orde.

Consensus is geen waarheid. Consensus is overeenstemming, en overeenstemming ontstaat ergens in het gebied waar voldoende mensen elkaar nog kunnen verstaan. Dat maakt het nuttig voor verkeersregels, openingstijden en de vraag aan welke kant van de weg we rijden, maar aanzienlijk minder betrouwbaar als grens van wat jij kunt denken, zien of creëren.

Wanneer je een van jouw oorspronkelijke gedachten langs de meetlat legt van wat anderen aannemelijk, verstandig, haalbaar of voldoende onderbouwd vinden, wordt die zelden in één klap vernietigd. Dat zou tenminste nog zichtbaar zijn. Het gebeurt veel subtieler: de scherpe rand verdwijnt, je vreemde intuïtie waarvoor nog geen woorden bestaan wordt voorlopig opgeborgen, de waarneming die niet binnen het model past wordt bijgeknipt en na voldoende correctierondes ligt er een keurige gedachte op tafel die je prachtig kunt uitleggen, maar die nauwelijks nog bevat wat er in jou leeft.

Geen belangstelling voor hokjes

Ik heb daar geen belangstelling voor, omdat ik niet schrijf om een werkelijkheid eerst wetenschappelijk dicht te timmeren voordat ik die mag onderzoeken, net zoals ik niet schilder om te bewijzen dat een landschap bestaat. Mijn belangstelling ligt bij datgene wat zich aan de rand van de waarneembare werkelijkheid bevindt, waar iets nog geen vaste vorm heeft en zich desondanks aan jou aandient, waar energie, intuïtie of innerlijk weten voorafgaan aan de materie waarin zij later zichtbaar kunnen worden.

Noem het het Veld, bewustzijn, bron, kwantumveld of geef het helemaal geen naam; een naam is uiteindelijk ook maar een bordje dat we ergens neerzetten zodat we niet verdwalen. Met jouw uitzonderlijke geest kun je de bestaande werkelijkheid scherper waarnemen en tegelijkertijd een werkelijkheid betreden die nog door niemand is goedgekeurd en juist dat vind ik interessant.

De ontwerpprijs van autonomie

Wanneer je dat gaat doen, ontdek je al snel dat autonomie geen geruisloos proces is. Zodra jij breekt met de impliciete contracten van de conventionele werkelijkheid, zoals een voorspelbare loopbaan, een sociaal aanvaardbare ambitie, een relatievorm, een manier van denken, een opvatting over succes of eenvoudigweg het idee dat je eerst toestemming nodig hebt voordat je iets radicaal anders mag doen, verandert jouw positie en daarmee onvermijdelijk iets in de wereld om je heen.

Ik noem het ongemak dat daarbij ontstaat de ontwerpprijs van autonomie: de prijs die zichtbaar wordt wanneer je stopt jezelf te vormen naar een bestaande werkelijkheid en begint te leven vanuit iets waarvoor die werkelijkheid nog geen pasklaar antwoord heeft. Dat kan onbegrip opleveren, afstand, kritiek of een tijdelijke eenzaamheid waarin het oude voor jou al niet meer klopt en het nieuwe zich nog niet heeft laten zien.

Er is een fase van lopen in no mans land tussen het afwerpen van conditionering en het belichamen van wie je werkelijk bent en deze onzekerheid moet je aandurven.

Vooral dat tussenland is belangrijk, omdat je intellect er weinig vindt om zich aan vast te houden, terwijl de buitenwereld meestal klaar zit om je terug te begeleiden naar het vorige station. Juist dan kun je de verleiding voelen om opnieuw te gaan uitleggen, rationaliseren en bewijzen waarom je keuze toch verstandig is, terwijl autonomie ook betekent dat iets wat voor jou glashelder is, voor een ander onbegrijpelijk kan blijven.

Niet iedere keuze van jou heeft een referendum nodig.

Van analyse naar manifestatie

Daarmee kom ik bij een tweede valkuil van de uitzonderlijke intelligentie: je analyse kan zo krachtig worden dat zij uiteindelijk de plaats van creatie inneemt. Wanneer je een probleem, systeem, relatie of toekomstscenario tot in de kleinste nuances kunt doorgronden, kan het voor jou voelen alsof er al iets is veranderd, terwijl de materiële werkelijkheid ondertussen op dezelfde plek blijft staan. Je hebt het systeem begrepen, de patronen blootgelegd, mogelijke uitkomsten voorzien en in je hoofd wellicht al een complete nieuwe architectuur gebouwd, terwijl er buiten jouw hoofd nog precies hetzelfde staat als gisteren. Met andere woorden: je belichaamt de nieuwe Zelf nog niet.

Manifestatie begint namelijk op het grensvlak waar de onzichtbare binnenwereld zichtbaar wordt en zich in materie begint uit te drukken.

Ik bedoel daarmee niet het simplistische mechanisme waarbij je iets wenst en het universum vervolgens geacht wordt de bestelling uit te voeren. De kosmos is geen bol.com met een spirituele klantenservice, maar het moment waarop iets wat in jou eerst alleen als mogelijkheid aanwezig was, door jouw waarneming, intentie en handelen een vorm krijgt die daarvoor niet bestond.

Ik leg het vaak heel eenvoudig uit: als je vanavond gaat koken, denk je er eerst over na wat je zou willen eten, je visualiseert het je misschien, je schrijft vervolgens op wat je nodig hebt om het te koken, gaat de boodschappen halen en kookt. Je verandert gaandeweg misschien een paar ingrediënten omdat je er zin in hebt, je voegt iets toe of laat iets uit. Zo werkt manifestatie van je werkelijkheid ook.

Voor mij is het niet anders dan schilderen. Wanneer ik voor een leeg doek sta, weet ik niet wat het gaat worden en wil ik dat ook niet weten, omdat het werk anders slechts de uitvoering zou zijn van iets wat al vaststond. Ik begin, kijk, luister, reageer op wat ontstaat, vernietig soms zonder aarzeling iets wat vijf minuten eerder nog prachtig was en ontdek juist daardoor een mogelijkheid die ik vooraf niet had kunnen bedenken. Het schilderij ontstaat ergens in de wisselwerking tussen mij, het materiaal en dat ongrijpbare gebied waar waarnemen en creëren niet van elkaar te scheiden zijn.

Waarom zou je aannemen dat jouw leven fundamenteel anders werkt?

We hebben geleerd de werkelijkheid te beschouwen als een min of meer vaststaand decor waarin wij vervolgens de verstandigste positie moeten zien te vinden. Ik vind de omgekeerde gedachte voor jou beter: dat jij actief deelneemt aan het ontstaan ervan en dat jouw gedachten, keuzes en aandacht het materiaal kunnen worden waarmee iets verschijnt wat daarvoor alleen als mogelijkheid bestond.

Intelligentie krijgt daarmee een heel andere functie. Je intelligentie kan jouw breekijzer worden waarmee je een opening slaat naar iets wat er nog niet was omdat je het nog niet kent.

De soevereiniteit van de adelaar

Volwassen worden in bewustzijn betekent dat je steeds preciezer onderscheid leert maken tussen wat van jou is en wat niet, tussen een werkelijke spiegel en een projectie en tussen informatie die iets in je opent en ruis die uitsluitend vraagt om door jou verwerkt te worden.

Niet iedere aanval op jouw persoon verdient een antwoord, niet ieder misverstand hoeft door jou te worden rechtgezet en je bent al helemaal niet verplicht om iedere wond die iemand in jouw richting werpt op te rapen, mee naar huis te nemen en onder een felle lamp te onderzoeken om te begrijpen waarom hij pijn doet.

Wanneer die noodzaak verdwijnt, maak je ruimte waarin je eigen blauwdruk weer hoorbaar wordt en een werkelijkheid tevoorschijn kan komen die niet eerst wordt gecorrigeerd door de angst, overtuigingen en grenzen van anderen. Jouw identiteit hoeft dan niet langer te worden samengesteld uit de spiegels die de maatschappij je voorhoudt, omdat er een veel stiller referentiepunt in je ontstaat vanwaaruit de vraag of je wel mag zijn wie je allang bent, haar betekenis verliest.

De adelaar hoeft daarvoor niet aan de wereld te ontsnappen; hij hoeft alleen hoog genoeg te vliegen om te zien hoeveel van wat beneden absoluut en onveranderlijk leek, slechts een tijdelijke beleving is.

Maar alleen begrijpen is uiteindelijk niet genoeg. Je kunt haarscherp begrijpen waar je jezelf hebt verlaten, precies aanwijzen welke overtuigingen je hebt overgenomen en zelfs doorzien waarom je jarenlang een leven hebt geleid dat maar gedeeltelijk het jouwe was, terwijl je de volgende ochtend opstaat en alles opnieuw op dezelfde manier doet. Voor een uitzonderlijk intelligent mens is dat een van de grootste valkuilen: je inzicht kan zo diep worden dat het bijna voor verandering doorgaat.

Een leven kan ook verkwist worden door het eindeloos te begrijpen zonder het daadwerkelijk te leven.

Niets doen is daarom geen neutrale keuze. Ook blijven waar je bent heeft gevolgen. Een jaar waarin je wacht tot je zeker weet wat de juiste richting is, is nog steeds een jaar van jouw leven; tien jaar waarin je jezelf uitlegt waarom het nu niet kan, worden uiteindelijk gewoon tien jaar. Tijd maakt geen onderscheid tussen een bewust gekozen leven en een leven dat uit voorzichtigheid, loyaliteit, angst of gewoonte is blijven liggen.

Mijn jaarcoaching is bedoeld voor uitzonderlijk begaafde volwassenen die op dat specifieke punt zijn aangekomen: mensen, die niet niet meer hun intelligentie alleen willen gebruiken om hun eigen gevangenschap steeds nauwkeuriger te beschrijven. Ik ben zeker niet van plan aan te wijzen wat in jou gerepareerd moet worden of voorschrijven hoe je leven eruit hoort te zien, want dat week ik niet. Ik wil samen met jou ontdekken wat werkelijk van jou is, wat je onderweg hebt overgenomen en wat er tevoorschijn komt wanneer je niet langer wacht op toestemming van een werkelijkheid die je allang bent ontgroeid.

Dat werk duurt ongeveer een jaar omdat ik niet geïnteresseerd ben in een tijdelijke opleving, een paar slimme inzichten of het volgende antwoord dat na drie weken weer plaatsmaakt voor de oude orde. Een leven dat zich gedurende tientallen jaren heeft gevormd, laat zich niet in een middag openvouwen en autonomie ontstaat al helemaal niet doordat iemand je vertelt dat je vanaf morgen gewoon wat autonomer moet zijn.

Vanaf het perspectief van de adelaar kun je het antwoord op deze vraag gaan zoeken:

Welke werkelijkheid ben jij bereid daadwerkelijk te bewonen?