Faalangst en perfectionisme bij hoogbegaafde kinderen is te voorkomen

Faalangst en perfectionisme komen regelmatig ter sprake wanneer ouders en leerkrachten praten over hoogbegaafde kinderen. Een kind durft geen fouten te maken, wil alles perfect doen, begint niet aan een opdracht of raakt steeds meer gespannen wanneer het aan verwachtingen moet voldoen. Naarmate kinderen ouder worden, kunnen deze patronen zich verder ontwikkelen en uiteindelijk ook in hun volwassen leven een rol blijven spelen.

Maar waar ontstaat die faalangst eigenlijk? En wat gebeurt er wanneer een kind jarenlang moet leren, denken en werken op een manier die niet aansluit bij zijn natuurlijke ontwikkeling?

“Faalangst en perfectionisme bij hoogbegaafde kinderen is te voorkomen”

In deze video

In deze video onderzoek ik de relatie tussen faalangst, perfectionisme en aanpassing die van veel hoogbegaafde kinderen wordt gevraagd. Daarbij kijk ik vooral naar de manier waarop het onderwijs is ingericht en wat er gebeurt als een kind zijn eigen manier van leren moet onderdrukken om aan de verwachtingen van de omgeving te voldoen.

Veel hoogbegaafde kinderen leren vanuit het geheel. Ze leggen verbanden tussen verschillende kennisgebieden, overzien complexe samenhangen en ontwikkelen hun kennis door voortdurend nieuwe informatie te verbinden met wat ze al weten. Dat leerproces verloopt niet noodzakelijk lineair, van A naar B naar C, maar kan zich in allerlei richtingen tegelijkertijd ontwikkelen.

Als het onderwijs uitsluitend een voorgeschreven volgorde aanbiedt, wordt de natuurlijke ontwikkeling beperkt. Het kind moet wachten, herhalen, zich concentreren op afzonderlijke onderdelen en voortdurend controleren of het de opdracht precies uitvoert zoals de leerkracht of de methode voorschrijft.

Als leren verandert in voldoen aan verwachtingen

Een hoogbegaafd kind dat steeds wordt gecorrigeerd omdat het een andere oplossingsstrategie gebruikt, leert gaandeweg dat zijn eigen manier van denken kennelijk niet de bedoeling is. Het gaat steeds nauwkeuriger opletten wat er van hem wordt verwacht, welke stappen het moet volgen en hoe het kan voorkomen dat het opnieuw wordt aangesproken.

De aandacht verschuift daarmee van ontdekken en begrijpen naar het correct uitvoeren van wat een ander heeft bedacht. Dat kost niet alleen veel energie, maar kan ook onzekerheid veroorzaken over het eigen denken en handelen.

Faalangst en perfectionisme kunnen juist ontstaan doordat een kind zo ongelooflijk zijn best doet om aan verwachtingen te voldoen die niet bij zijn natuurlijke manier van leren passen.

Het kind probeert alles goed te doen, terwijl het steeds minder ruimte ervaart om zelfstandig te onderzoeken wat voor hem werkelijk werkt.

De vrijheid om zelfstandig te denken en te leren

Wat gebeurt er als een kind weer ruimte krijgt om zelf verbanden te leggen, keuzes te maken en oplossingen te onderzoeken? Wanneer het niet voortdurend wordt gecorrigeerd omdat het een andere route kiest, maar juist wordt uitgenodigd om zijn eigen denken te gebruiken?

Voor kinderen die zich altijd hebben aangepast, is die vrijheid aanvankelijk niet altijd vanzelfsprekend (voor ouders overigens ook niet). Als je ze vraagt wat ze zelf willen, kunnen ze daar soms nauwelijks antwoord op geven. Ze hebben geleerd te wachten op instructies, toestemming en bevestiging van anderen.

Daarom vraagt het herstellen van autonomie om een omgeving waarin het kind opnieuw ervaart dat zijn waarnemingen, ideeën en keuzes ertoe doen. Waar fouten onderdeel zijn van leren en waar ontwikkeling niet wordt teruggebracht tot het behalen van een cijfer of het correct uitvoeren van een opdracht.

Faalangst verminderen begint bij de omgeving

Bij faalangst wordt vaak gedacht aan trainingen waarin kinderen leren omgaan met spanning, onzekerheid en de angst om fouten te maken. Maar wanneer de omstandigheden die de faalangst voeden onveranderd blijven, wordt van het kind opnieuw gevraagd zich aan te passen.

Ik pleit ervoor om eerst te onderzoeken hoeveel ruimte een kind werkelijk heeft om zichzelf te zijn. Hoeveel van zijn dag wordt bepaald door verwachtingen van anderen? Waar mag het zelfstandig denken, kiezen en handelen? En waar wordt het gedwongen zijn eigen behoeften en manier van leren opzij te zetten?

Het verminderen van die constante aanpassing kan een grote verandering teweegbrengen. Niet doordat het kind beter leert omgaan met een omgeving die niet bij hem past, maar doordat het opnieuw vertrouwen ontwikkelt in zijn eigen vermogen om te leren en te leven.

Waar pas jij je aan?

Deze vragen gelden niet uitsluitend voor hoogbegaafde kinderen. Ook volwassenen kunnen jarenlang blijven functioneren vanuit verwachtingen die zij ooit hebben overgenomen, zonder zich nog af te vragen of die werkelijk bij hen passen.

Waar doe jij iets omdat het van je wordt verwacht? Waar houd je jezelf tegen om een andere keuze te maken? En waar ben je zo bezig met het goed doen volgens anderen dat je nauwelijks nog aandacht hebt voor wat je zelf wilt?

Faalangst en perfectionisme vragen in mijn visie om meer dan het veranderen van gedrag. Ze nodigen uit om te onderzoeken waar je jezelf bent kwijtgeraakt in de aanpassing aan anderen.

Want wat zou er gebeuren wanneer je niet meer probeert te voldoen aan een manier van leven of leren die nooit de jouwe is geweest?

Gerelateerde onderwerpen

• De basis voor hoogbegaafd opvoeden
• Trauma door aanpassing
• Hoogbegaafdheid en autonomie
• Waarom hoogbegaafde mensen zich uitgeput voelen
• De weg van de adelaar
• Hoogbegaafdheid en bewustzijn
• Een ervaring als identiteit
• De prijs van aanpassen van hoogbegaafden
• Hoe je als hoogbegaafde tiener succesvol wordt

Abonneer op mijn YouTube kanaal:

• YouTube

Vragen of opmerkingen? Laat het ons weten via renata@ieku.nl en wie weet behandelen we het in een volgende video, of nodigen we je uit voor tekst en uitleg. Maatwerk is geen luxe, daarover geef ik regelmatig master classes en nog veel meer.

Wil je meer weten over maatwerk in het onderwijs of opvoeden van uitzonderlijk begaafde kinderen? Ik heb veel mogelijkheden, live of online. Kijk hier naar de mogelijkheden. Meer informatie over hoogbegaafde mannen en hoogbegaafde vrouwen.