Er bestaat een moment in het leven waarop veel mensen ervan overtuigd raken dat zij volledig vrij zijn. Ze kiezen een partner, bouwen een carrière op, kopen een huis, vullen hun agenda, ontwikkelen een mening over de wereld en ervaren dat geheel als de uitdrukking van hun eigen wil. Tegelijkertijd wordt een verrassend groot deel van die keuzes gestuurd door overtuigingen die ooit door anderen zijn gevormd en die zich in de loop der jaren zo diep hebben genesteld dat ze zijn gaan voelen als de eigen waarheid.

De stemmen veranderen, maar het mechanisme blijft hetzelfde. Waar vroeger je ouders, leraren en andere autoriteitsfiguren bepaalden wat verstandig, veilig of wenselijk was, nemen later collega’s, klanten, familie, partners, financiële verplichtingen, maatschappelijke verwachtingen en de constante stroom aan informatie die rol geruisloos over. De buitenwereld trekt steeds subtieler aan dezelfde onzichtbare handrem, totdat er een moment komt waarop niemand die handrem nog hoeft vast te houden, omdat die een onderdeel van jezelf is geworden.

Juist hoogbegaafde volwassenen herkennen dit proces vaak vrij laat. Hun intellect maakt het mogelijk om vrijwel iedere keuze logisch te verklaren, waardoor zelfs een leven dat steeds verder verwijderd raakt van de eigen essentie rationeel verdedigbaar wordt. Intelligentie verandert dan ongemerkt van een instrument van bevrijding in een buitengewoon verfijnd systeem waarmee gevangenschap overtuigend kan worden verklaard.

Als gedachten niet werkelijk van jou zijn

Soevereiniteit van bewustzijn ontstaat op het moment waarop je begint te onderscheiden welke gedachten werkelijk uit jezelf voortkomen en welke overtuigingen ooit zijn overgenomen uit loyaliteit, angst, gewoonte of de behoefte om ergens bij te horen. Vanaf dat moment verschuift de vraag van Wat verwachten anderen van mij? naar Welke richting klopt diep vanbinnen, ook wanneer niemand het begrijpt?

Die verschuiving vraagt een vorm van eerlijkheid die veel verder gaat dan zelfreflectie, omdat dit je uiteindelijk confronteert met alle plaatsen in je leven waar je misschien allang weet wat je werkelijk wilt, terwijl je nog steeds wacht op toestemming om daarnaar te handelen.

Veel mensen wachten, vaak zonder zich daarvan bewust te zijn, op toestemming om een andere richting te kiezen, een relatie los te laten die al jaren leeg voelt, minder zekerheid en meer betekenis te omarmen of eindelijk ruimte te geven aan talenten die jarenlang verborgen zijn gebleven. Die toestemming zal nooit werkelijk van buitenaf kunnen komen, omdat ieder mens de wereld bekijkt vanuit zijn eigen ervaringen, angsten en grenzen.

Op een bepaald moment wordt zichtbaar dat de deur van de kooi al heel lang openstaat, terwijl je nog steeds leeft alsof die gesloten is. Het lichaam beweegt vrij door de wereld, terwijl de geest blijft rondlopen binnen grenzen die ooit door anderen zijn getekend en die inmiddels zo vertrouwd zijn geworden dat je ze nauwelijks nog als grenzen kunt herkennen.

Voor echte vrijheid is geen toestemming nodig

Echte vrijheid begint met het terugtrekken van energie uit de steeds aanwezige behoefte aan bevestiging. Een visie die afhankelijk wordt van applaus verliest langzaam de richting, terwijl grote veranderingen juist niet ontstaan doordat de omgeving onmiddellijk enthousiast reageert. Ze groeien meestal in stilte, ver buiten het bereik van de meningen van anderen.

Alles wat werkelijk wil groeien, vraagt bescherming voordat het zichtbaar wordt. Een jonge boom ontwikkelt eerst wortels voordat hij zijn kruin aan de wereld laat zien, een kunstenaar schildert duizenden onzichtbare penseelstreken voordat een doek wordt geëxposeerd en een schrijver draagt soms jarenlang een boek met zich mee voordat het zijn definitieve vorm vindt. Een nieuwe levensrichting verlangt dezelfde zorgvuldigheid, omdat de aandacht, zodra een diep verlangen steeds wordt blootgesteld aan de verwachtingen en meningen van anderen, ongemerkt kan verplaatsen van creëren naar verdedigen.

De energie die bedoeld was om iets nieuws te bouwen, stroomt dan weg in het verklaren waarom het überhaupt mag bestaan.

Leven vanuit een innerlijk kompas

De afgelopen jaren ben ik steeds meer gaan begrijpen dat soevereiniteit van bewustzijn geen filosofisch idee is dat je kunt bestuderen, maar een manier van leven die iedere dag opnieuw om keuzes vraagt.

Die keuzes hebben mijn eigen leven diepgaand veranderd. Ik bouwde een goedlopende praktijk af omdat ik voelde dat mijn weg zich verder wilde ontvouwen als kunstenaar, schrijver en mentor. Mijn schilderijen ontstaan vanuit dezelfde innerlijke bron als mijn boeken en mijn werk met hoogbegaafde mensen. Ze volgen geen markt, geen trend en geen strategisch plan, maar een richting die zich van binnenuit aandient en die ik alleen kan volgen wanneer ik bereid ben deze niet steeds langs de maatstaven van de buitenwereld te leggen.

Juist daardoor weet ik hoe spannend het is om een leven op te bouwen dat steeds minder wordt bepaald door verwachtingen van buitenaf en steeds meer door een innerlijk kompas dat je niet kunt bewijzen, maar alleen kunt ervaren.

Zo’n keuze vraagt vertrouwen, overgave aan wat is, discipline en de bereidheid om onderweg geregeld afscheid te nemen van een versie van jezelf die ooit noodzakelijk was, maar inmiddels te klein is geworden.

Mijn schilderijen zijn de meest eerlijke uitdrukking van die soevereiniteit, omdat ze ontstaan op het moment waarop iedere behoefte om iets te maken dat begrepen, verkocht of gewaardeerd moet worden naar de achtergrond verdwijnt. Precies daar begint het werk mij de weg te wijzen. Vanuit diezelfde bron schrijf ik mijn boeken en begeleid ik hoogbegaafde mensen, waardoor mijn woorden niet voortkomen uit een theorie over hoe een mens zou moeten leven, maar uit een weg die ik zelf iedere dag opnieuw bewandel.

De ruimte tussen wat gebeurt en wat jij ervan maakt

Die innerlijke soevereiniteit vraagt vervolgens om een tweede vaardigheid: het vermogen om gebeurtenissen steeds neutraler waar te nemen, voordat de eigen geschiedenis er onmiddellijk een betekenis aan geeft. Een opmerking van een leidinggevende, een afwijzing, een partner die jouw verlangen niet begrijpt of een familielid dat jouw dromen afdoet als onrealistisch, kan razendsnel worden opgenomen in een verhaal waarin je wordt afgewezen, tegengewerkt of miskend, waarna het zenuwstelsel reageert alsof niet alleen een gebeurtenis heeft plaatsgevonden, maar jouw identiteit zelf wordt aangevallen.

Een soeverein bewustzijn probeert eerst waar te nemen wat er daadwerkelijk gebeurt. Er worden woorden uitgesproken, iemand reageert vanuit zijn eigen werkelijkheid en er ontstaat een situatie waarop jij vervolgens kunt antwoorden. Tussen die gebeurtenis en de betekenis die je eraan geeft, bevindt zich een ruimte waarin je kunt onderzoeken wat werkelijk van jou is, wat van de ander is en welke betekenis je zelf wilt laten bestaan. Precies daar groeit vrijheid, omdat de buitenwereld niet meer automatisch bepaalt hoe jouw binnenwereld er uit ziet.

Discipline als trouw aan je eigen richting

Die vrijheid betekent overigens niet dat richting vanzelfsprekend of moeiteloos wordt. Integendeel, juist wanneer de buitenwereld niet meer bepalend wordt, ontstaat de noodzaak om steeds opnieuw trouw te blijven aan wat je zelf als waar ervaart.

Discipline heeft in die zin weinig te maken met harder werken of langere dagen maken, maar met het vermogen om iedere dag opnieuw terug te keren naar dezelfde innerlijke richting, ook wanneer twijfel, weerstand, ongemak of vermoeidheid zich aandienen.

Tennisser Rafael Nadal speelde jarenlang op het hoogste niveau terwijl hij kampte met ernstige en langdurige voetklachten. Zijn uitzonderlijke kracht lag niet in de afwezigheid van pijn, maar in zijn vermogen om die pijn haar plaats te laten behouden terwijl zijn aandacht gericht bleef op de volgende bal. De visie bleef groter dan de pijn

Hetzelfde principe geldt voor een betekenisvol leven, waarin twijfel vrijwel onvermijdelijk verschijnt aan de poort van een belangrijke beslissing, angst soms een stukje meereist wanneer een mens dichter bij zijn essentie komt en onzekerheid regelmatig het landschap vormt waarin de meest waardevolle keuzes ontstaan.

Eén vraag bepaalt de richting van ons leven: welke stem krijgt het laatste woord?